مرحلهء نهايى رسيد و با بسيارى از آرا و عقايد معلّم اول مخالفت كردند و ردّ و قبول را به نظريّات وى اختصاص دادند . . . « 1 » . هارون الرشيد خليفهء ديگر عبّاسى به كمك وزير خويش جعفر برمكى اين سنّت را ادامه داد و با جمع آورى كتابهاى علمى از اطراف و اكناف بلاد و تشويق دانشمندان به ترجمه آنها گام فراترى در اين راه برداشت . جعفر برمكى در پايه‌ريزى نهضت ترجمه بسيار مؤثر بود . با عنايت او آثارى در نجوم ، رياضى و طب به عربى ترجمه شد . از جمله مترجمان بزرگ اين دوره مىتوان از خاندانها و افراد زير نام برد : الف ) ابن مقفع ( در گذشته 143 ق . ) از بزرگترين مترجمان كتابهاى فارسى به عربى است . وى در فن انشاء و ترجمه عربى به مقامى رسيده كه در نثر تازى سابقه نداشت و شيوهء انشاء و ترسّل او در بين عربها به « اسلوب ابن المقفع » معروف است . ابن مقفع چندين كتاب از فارسى به عربى ترجمه كرد كه از آن جمله مىتوان از : كتاب خداينامه فى السير ؛ كتاب آئين نامه فى الآئين ، كتاب كليله و دمنه ، كتاب مزدك ، كتاب التاج فى سيرة انو شيروان ، كتاب الآداب الكبير . . . و چندين كتاب ديگر نام برد « 2 » . ب ) خاندان ماسرجويه . نخستين ايشان ما سرجويه كتاب الكنّاش اهرن كشيش را از سريانى به عربى ترجمه نمود و به سه مقاله آن دو مقاله ديگر افزود . كتاب قوى الاطعمه و منافعها و مضارها ، كتاب قوى العقاقير و منافعها و مضارها از ديگر آثار اوست . عيسى پسر او نيز از طبيبان و مترجمان سريانى به عربى است و كتابهاى الالوان و كتاب الروايح و الطعوم از اوست « 3 » . پ ) خاندان بنى موسى خوارزمى . سه برادر بودند به اسامى محمّد ، احمد و حسن . اين گروه براى به دست آوردن علوم باستانى تا آخرين مرحلهء سعى و كوشش رفته ، و از بذل مال و تشويق دريغى نداشته ، در اين راه به هر گونه سختى تن داده و براى دستيابى به علوم ، اشخاصى را به هزينه خود به روم فرستادند و از هر گوشه و كنارى مترجمان را با دادن عطايا و بخششهاى گزاف به دور خود جمع كرده و چيزهاى شگفتى بخش حكمت را به منصهء ظهور درآوردند كه

--> ( 1 ) ابن خلدون ، مقدمه ، ترجمه محمّد پروين گنابادى ، تهران : علمى و فرهنگى ، 1366 . ج 2 ص 1004 . ( 2 ) الفهرست ، 169 . ( 3 ) همان ، 528 .